24. fitxa

Baliaren bertsoak

Sakatu hemen PDF fitxa jaisteko Pulsar aquí para bajar la ficha PDF
Sakatu hemen MP3 fitxategia jaisteko Pulsar aquí para bajar el archivo MP3

Benito Lertxundiren eskutik Balearen bertsoak edo Azken balea

Bide luzea Ternuarat

Bide luzea Ternuarat          Kontxatik doa untzia,       han konpainia guzia,       Ternuarat badoazi       zerbait nahiz irabazi.       Bide luze Ternuarat,       itsasoa zabal harat,       ubirik ez pasatzeko,       marinelen salbatzeko.       Itsasoaren gainean,       untzi tzar baten menean,       marinelak arriskuan       Herioaren eskuan.       Haize largoz badoazi,       zabalerat irabazi       itsasoan barna urrun,       begiz ezin ikus Larrun.       Han jotzen ditu kontristak       mendebal haize tenpestak       denbora gaiztoa sartzen,       gabiko biak erortzen.       Zeru guzia isuri,       babazuza eta euri,       marinelak trenpatuak,       hotz handiak arrolduak.       Bela guziak harturik,       belatxoa anekaturik,       untzia badoa segiz       itsasoa handiegiz.       Gau beltzean ilunbean       untzia tormentapean,       aparailua desegin,       ilunez deus ezin egin.       Elementak badarontsa,       itsasoak abarrotsa,       haize tenpesta uxia da       itsasoan maskarada.       Marinelak harrituak       tronpen jotzen unatuak,       gabetu indar guziez       etsitu bere biziez.       Urakanaren furia       ifernuko iduria,       Satan beltzak darabila       untzien galtzen dabila.       Uhainek untzia joka,       gora-behera saltoka,       eta branka pulunpaka,       kostadua arrolaka.       Uhin baten bizkarrean       bi uhinen hondarrean       tirabira darabila,       untziak agertzen gila.       Bere mastak galdu ditu,       untzia motz da gelditu,       itsasoak hautsi lema,       trebes galtzerat darama.       Uhin hautsiak gainetik       iragaten trebesetik,       marinelak erorika       untzi askan igerika.       Gaineko zubia hautsi,       ura tilaperat jautsi,       tilapean ura gora,       untzia doa hondora.       Marinelak biluziak,       luzatu nahiz biziak,       uhinpean igerika       untzi puskei atxikika.       Marinelaren bentura       itsasoan sepultura,       sekulako bere fina,       etxerako berriz mina.    (1798. urtean jasota, egile ezezaguna)

Kopla anonimoak, 1798. urtean jasoak. Berez, hiru bertso-segida dira: “Partida tristea Ternuara”, “Itsasoko perillak” eta “Ternuako penak”. Bigarren segidan oinarritu dira Tadusak taldekoak abestia osatzeko. Ternuarako bidearen muturreko zailtasunak, hots, elementuen aurka borrokatu behar zuten itsasgizonentzako hil ala biziko erronkak azaltzen dituena.

Goian koplak jatorrizko euskalkian ematen dira, hots, koplak lapurdiko euskeran idatzi ditugu Tadusak taldeak kantatzen dituzten bezala. Beherago moldaketa eta itzulpen bat egin ditugu. Moldaketan euskera estandarizatuagoa erabili dugu forma dialektal berezienak ordezkatuz; hori bai, ordainez koplen errimak galdu egiten dira sarritan. Gaztelaniara bihurtzean itzulpen librea egitea erabaki dugu.

Coplas anónimas recopiladas en 1798. En realidad se trata de tres series de versos: “Partida triste a Terranova”, “Los peligros del mar” y “Las penalidades de Terranova”. El grupo Tadusak ha tomado como base la segunda serie, que relata la dificultad extrema de la travesía a Terranova para los marineros que tenían que luchar contra los elementos.

Las coplas del cuadro superior son transcripción de la canción tal y como la interpreta Tadusak y están escritas en dialecto labortano. Más abajo se ofrece una adaptación al euskera estándar y una traducción al castellano. En la adaptación al euskera normalizado se han sustituido las formas dialectales más específicas, lógicamente en ocasiones se pierde la rima de la copla. Para la versión en castellano hemos optado por realizar una traducción libre.

 

MOLDATUA        Kontxatik doa untzia,        han konpainia guztia,        Ternuara badoaz        zerbait irabazi nahirik.        Bide luze Ternuaraino,        itsaso zabala haraino,        ubirik ez pasatzeko,        marinelak salbatzeko.        Itsasoaren gainean,        untzi tzar baten menpean,        marinelak arriskuan        Herioaren eskuan.	La partida plena de ilusión Parten de La Concha hacia Terranova, toda la tripulación a bordo con la intención de ganar dinero. La travesía hasta Terranova es larga por el ancho mar, allí no hay vados para salvar a los marineros. En el mar y a merced de un barco, los marineros se encuentran en peligro y próximos a la Muerte.
Haize largoz badoaz,        zabalera irabazi        itsasoan barna urrun,        begiz ezin ikus Larrun.        Han jotzen du atsekabeak        mendebal haize tenpestak        denbora gaiztoa sartzen,        gabiko biak erortzen.        Zeru guztia isuri,        txingorra eta euri,        marinelak bustirik,        hotz handiak jelatuak.        Bela guziak harturik,        belatxoa anekaturik,        untzia badoa segiz        itsasoa handiegiz.        Gau beltzean ilunbean        untzia tormentapean,        aparailua desegin,        ilunez ezin ezer egin.	La tormenta Con rumbos de viento allí van hacia alta mar, cada vez más lejos ya no se divisa el monte Larrun. Y llega la desgracia, el viento del oeste se hace tempestad, el tiempo empeora y caen las dos gavias. Todo el cielo se derrama, granizo y lluvia, los marineros empapados y congelados. Recogidas todas las velas, la vela menor inundada, el barco avanza dentro de un gran temporal. En la negra noche entre tinieblas, el barco bajo la tormenta, el aparejo deshecho, sin poder hacer nada a causa de la oscuridad.
Elementak badarontsa,        itsasoak harrabotsa,        haizea marmar ari da        itsasoan maskarada.        Marinelak harrituak        tronpak jotzeaz nekatuak,        gabetuak indar guziez        etsitu bere biziez.        Urakanaren furia        ifernuko iduria,        Satan beltzak darabil        untzien galtzen dabil.        Uhainek untzia joka,        gora-behera saltoka,        eta branka urperatzen,        kostadua sigi-sagaka.        Uhin baten bizkarrean        bi uhinen hondarrean        tirabira darabil,        untziak agertzen gila.        Bere mastak galdu ditu,        untzia motz da gelditu,        itsasoak hautsi lema,        trebes galtzera darama.        Uhin hautsiak gainetik        iragaten trebesetik,        marinelak erorika        untzi askan igerika.        Gaineko zubia hautsi,        ura tilaperat jautsi,        tilapean ura gora,        untzia doa hondora.	El naufragio La tempestad brama, el mar ruge, el viento zumba: tragedia en el mar. Los marineros asustados, cansados de tocar las trompas, sin fuerzas se resignan a perder la vida. La furia del huracán parece infernal, el negro Satán está tratando de hundir la embarcación. Las olas golpean el barco, éste salta arriba y abajo, la proa se sumerge, el costado zigzagueando y dando tumbos. En la cresta de una ola, en el fondo entre dos olas, nos encontramos volcándonos y la nave muestra la quilla. Ha perdido los mástiles, el barco se ha quedado mocho, el mar ha roto el timón y las olas de través nos llevan a la perdición. Las olas rompen por encima del casco pasando de banda a banda, los marineros caen y nadan en el fondo de la embarcación. El puente del barco destrozado, el agua cae a la cala, desbordamiento de la carena y el barco se va a pique.
Marinelak biluziak,       luzatu nahiz biziak,       uhinpean igerika       untzi puskei atxikika.        Marinelaren bentura        itsasoan sepultura,        sekulako bere bukaera,        etxerako berriz mina.	La muerte Los marineros desnudos tratan de sobrevivir, nadan debajo de las olas y se sujetan a los restos del barco. La aventura de los marineros es su sepultura en el mar, su final eterno y el dolor para su casa y familia.

Musika: Tadusak taldea. Karaokea: Gabi de la Maza

Lagun bat joan da, agur eta ohore!

The Parting Glass
Explanation - Azalpena - Explicación	Joan aurreko zurrutada
Of all the money e'er I had, I spent it in good company. And all the harm I've ever done, Alas! it was to none but me. And all I've done for want of wit To mem'ry now I can't recall So fill to me the parting glass Good night and joy be with you all Oh, all the comrades e'er I had, They're sorry for my going away, And all the sweethearts e'er I had, They'd wish me one more day to stay, But since it falls unto my lot, That I should go and you should not, I gently rise and softly call, Good night and joy be with you all. If I had money enough to spend, And leisure time to sit awhile, There is a fair maid in this town, That sorely has my heart beguiled. Her rosy cheeks and ruby lips, I own she has my heart in thrall, Then fill to me the parting glass, Good night and joy be with you all.	Noizbait izan nuen diru guztia, Konpainia onean gastatu nuen. eta noizbait egin izan nuen kalte guztia, Ene! Niri eta beste inorri ez nion egin. Eta buruargitasun ezaz egin izan dudan guztia Orain ezin dezaket oroimenera ekarri Hortaz bete ezaidazu joan aurreko edalontzia Gabon eta alaitasuna zuekin izan bedi. Oi, noizbait izan nituen adiskide guztiak, Nere joaneragatik barkamen eske daude, Eta noizbait izan ditudan maitetxo guztiak, Beste egun bat gelditu dadin nahi dute, Baina nere zortea botata dagoen unetik, Ni banoala eta zuek ez, Dotoreziaz altzatu eta goxotasunez deitzen zaituztet, Gabon eta alaitasuna zuekin izan bedi. Gastatzeko nahiko diru banu, Eta eseritzeko astialdia, Hiri honetan andre eder bat bada, Ziurtasun osoz nere bihotza engainatu zuena. Bere masail arrosa eta errubizko maisailek, nerea den bihotza gatibu dute, Hortaz bete ezaidazu joan aurreko edalontzia, Gabon eta alaitasuna zuekin izan bedi.

23. fitxa

Ganbara taldeak 1985ean argitaratutako Banan-banan diskoko Herrimina abestiak Oriko Txoria olerkiaren hitzak erabiltzen ditu. Hona hemen Oriko Txoria olerkiari dagokion fitxa. 

Oriko Txoria (Aita Polikarpo Iraitzozkoa)

Sakatu hemen PDF fitxa jaisteko Pulsar aquí para bajar la ficha PDF

Sakatu hemen MP3 fitxategia jaisteko Pulsar aquí para bajar el archivo MP3

Oriko Txoria edo Herrimina Ganbara taldearen bertsioa